Truyền thông Việt Nam cho biết lễ động thổ đền thờ bà Hoàng Thị Loan đã được tổ chức tại tỉnh Nghệ An vào hôm 9/2.
Tầm mức quan trọng của sự kiện này được thể hiện bằng sự có mặt của nhiều quan chức và cựu quan chức lãnh đạo, trong đó có ông Phan Đình Trạc – cựu Ủy viên Bộ Chính trị, cựu Trưởng ban Nội chính Trung ương; ông Thái Thanh Quý – Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Trưởng Ban Thường trực Ban Chính sách, chiến lược Trung ương; ông Nguyễn Khắc Thận – Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy Nghệ An.
Về phía doanh nghiệp có bà Thái Hương – Chủ tịch Hội đồng Chiến lược Tập đoàn TH. Ngân hàng Bắc Á mà bà Hương làm phó chủ tịch, tổng giám đốc là đơn vị phối hợp với UBND tỉnh Nghệ An thực hiện công trình này.
Tranh cãi đã nổ ra khi các hình ảnh chụp buổi lễ cho thấy một tấm phông với nội dung:
"ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH NGHỆ AN – LỄ ĐỘNG THỔ ĐỀN THỜ QUỐC MẪU
Bà Hoàng Thị Loan – THÂN MẪU CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH"
Nhiều người đã lên tiếng phản đối việc tôn xưng bà Hoàng Thị Loan là "quốc mẫu".
Hình ảnh thật hay ngụy tạo?
Một tấm ảnh được chia sẻ rộng rãi trên mạng xã hội cho thấy ông Phan Đình Trạc, ông Thái Thanh Quý, bà Thái Hương, một nhà sư và nhiều quan chức khác đang đứng vỗ tay. Sau lưng họ là tấm phông với nội dung như đã đề cập phía trên.
Bên cạnh sự ngạc nhiên, nhiều người tỏ ra nghi ngờ đây là tấm hình được ngụy tạo. Tuy nhiên, BBC News Tiếng Việt đã xác định đây là hình ảnh có thật.
Vào lúc 12 giờ 20 ngày 9/2, bản điện tử của Báo và Phát thanh, Truyền hình Nghệ An đã đăng tải bài viết về lễ động thổ này, trong đó có hình ảnh do tác giả Phạm Bằng chụp cho thấy có tấm phông với đầy đủ nội dung trên – bao gồm cụm "Đền thờ Quốc mẫu".
Tuy nhiên, đến sáng ngày 11/2, khi chúng tôi kiểm tra lại bài viết này, các ảnh chụp đã được xử lý lại bằng cách cắt gọt phần trên, chỉ còn từ phần "Bà Hoàng Thị Loan" trở xuống.
Nguồn hình ảnh,Ảnh chụp màn hình
Chụp lại hình ảnh,Tấm ảnh trên Báo và Phát thanh, Truyền hình Nghệ An đã bị cắt phần phía trên, không còn cụm 'Đền thờ Quốc mẫu'
Cũng trong ngày 9/2, Báo và Phát thanh, Truyền hình Nghệ An đã xuất bản một video trên kênh YouTube Nghệ An TV về sự kiện này, trong đó có cảnh các quan chức đứng phát biểu trước tấm phông với đầy đủ nội dung như trên.
Vào sáng 11/2, khi chúng tôi xem lại kênh Nghệ An TV thì video này đã bị gỡ hoặc để chế độ "riêng tư" (chỉ cho phép chủ tài khoản xem). Một video tương tự trên trang Facebook Truyền hình Nghệ An cũng đã bị gỡ.
Điều đáng nói là, dù đã gỡ video trên nền tảng mạng xã hội, nhưng bài viết đính kèm video trên website chính thức của đơn vị này vẫn còn. Bài viết này có nhúng video từ YouTube, và sau khi video đã bị gỡ, thì có thông báo "Video unavailable; This video is private" (video không tồn tại; video này để ở chế độ riêng tư). Trong phần mô tả của bài viết trên website vẫn còn cụm từ "Đền thờ Quốc mẫu Hoàng Thị Loan".
Kênh YouTube Nghệ An TV và trang Facebook Truyền hình Nghệ An đều thuộc Báo và Phát thanh, Truyền hình Nghệ An – cơ quan mới hình thành sau khi hợp nhất báo Nghệ An với Đài phát thanh và Truyền hình Nghệ An.
Có thể thấy rằng Báo và Phát thanh, Truyền hình Nghệ An đã chỉnh sửa hình ảnh trong bài viết và để chế độ riêng tư hoặc gỡ bỏ video về sự kiện này nhằm làm mất đi cụm từ gây tranh cãi: "Đền thờ Quốc mẫu". Điều này cho thấy dường như cơ quan này đã nhận được các ý kiến phản biện.
Nguồn hình ảnh,ảnh chụp màn hình
Chụp lại hình ảnh,Video đã bị chuyển qua chế độ riêng tư trên YouTube, nhưng bài viết có nhúng video trên website của Báo và Phát thanh, Truyền hình Nghệ An vẫn còn, với thông báo không thể hiển thị video
Một bài viết về cùng sự kiện này được đăng tải trên báo Lao Động có kèm tấm hình với đầy đủ nội dung nói trên, của cùng tác giả Phạm Bằng. Tấm hình này vẫn tồn tại trong bài viết trên trang mạng của báo Lao Động tính tới thời điểm 15 giờ ngày 11/2. Đây chính là tấm ảnh trước khi được chỉnh sửa của tác giả Phạm Bằng đã được đăng trên Báo và Phát thanh, Truyền hình Nghệ An.
Như vậy, tấm ảnh trên là có thật và việc ban tổ chức lễ động thổ – Ủy ban Nhân dân tỉnh Nghệ An – sử dụng cụm từ "Đền thờ Quốc mẫu" là có thật.
Nguồn hình ảnh,Ảnh chụp màn hình
Chụp lại hình ảnh,Tấm ảnh trên báo Lao Động với đầy đủ cụm từ 'Đền thờ Quốc mẫu' - ảnh chụp màn hình lúc 15 giờ ngày 11/2
Quốc mẫu là gì?
Hiểu một cách đơn giản thì "quốc mẫu" là mẹ của đất nước, quốc gia.
Do đây là một từ có yếu tố Hán ngữ, nên chúng tôi đã tra cứu nhiều từ điển và tìm hiểu lịch sử sử dụng từ này ở cả Trung Quốc và Việt Nam.
Quốc mẫu (國母) được ghép từ hai từ "quốc" (國: đất nước, quốc gia) và "mẫu" (母: mẹ).
Tại Trung Quốc, khái niệm "quốc mẫu" đã được sử dụng từ xa xưa. Sách Ngụy thư hoàn thành vào năm Thiên Bảo thứ 10 (năm 559) dưới thời Nam Bắc triều, trong Trương Phổ Huệ truyện có đề cập đến khái niệm này: "Vì sao đã gọi là quốc mẫu mà lại không cho con được để tang cho mẹ ruột của mình?"
Học giả Hà Quang Viễn của Hậu Thục (thời Ngũ đại Thập quốc, Thế kỷ 10) trong Từ hậu truyện viết: "Hậu chủ [vua Hậu Thục] tính tình nhiều phần cuồng phóng, buông thả, không giữ gìn tông miếu; năm nào cũng thường đi tuần thú, khiến chính sự rơi cả vào tay quốc mẫu."
Tam Quốc diễn nghĩa (viết vào thế kỷ 14 nhưng kể chuyện thế kỷ thứ 1-3), hồi 3 kể chuyện Hà Tiến vào cung Trường Lạc, sau khi Viên Thiệu và Tào Tháo bị chặn ở bên ngoài thì một mình Tiến đi vào.
"Vừa đi đến cửa Gia Đức bọn Trương Nhượng quát mắng Tiến rằng: Cớ sao đám tang quốc mẫu mày giả tảng ốm không đi đưa tang?" Từ "quốc mẫu" mà nhân vật dùng ở đây là để chỉ Đổng Thái hậu, mẹ của Hán Linh Đế.
Theo giải thích của Hán ngữ đại từ điển và một số từ điển khác thì "quốc mẫu" là mẹ vua.
Theo giải thích của từ điển Bách khoa Bách độ thì "quốc mẫu" được dùng để chỉ những người phụ nữ có ảnh hưởng tới cả đất nước, dân tộc, được nhân dân yêu mến. Đó có thể là mẹ vua (thái hậu/hoàng thái hậu), nhưng cũng có thể là một bậc "mẫu nghi thiên hạ" khác. Thái hậu có thể được gọi là quốc mẫu, nhưng không phải tất cả các thái hậu đều được gọi như thế.
Trong lịch sử hiện đại Trung Quốc, Tống Khánh Linh, phu nhân của "quốc phụ" Tôn Trung Sơn và về sau phục vụ cho Đảng Cộng sản Trung Quốc, cũng từng được tôn xưng là "quốc mẫu". Em gái của bà là Tống Mỹ Linh, phu nhân của Tưởng Giới Thạch, cũng từng được gọi là "quốc mẫu".
Ở Việt Nam, "quốc mẫu" cũng thường được dùng với nghĩa tương tự, có thể là mẹ vua, phu nhân của bậc vĩ nhân.
Từ điển Nguyễn Quốc Hùng, Hán Việt từ điển của Đào Duy Anh đều chú thích "quốc mẫu" là mẹ của vua.
Trong huyền sử, bà Âu Cơ được coi là Quốc mẫu Văn Lang, còn Quốc mẫu Lăng Thị Tiêu là vợ Vua Hùng thứ 7 (Hùng Chiêu Vương), tức Lang Liêu gắn với sự tích bánh chưng, bánh giầy.
Chính sử Việt Nam có ghi nhận nhiều vị quốc mẫu, chẳng hạn Đinh Triều Quốc mẫu là mẹ của vua Đinh Tiên Hoàng, Linh Từ Quốc mẫu là hoàng hậu của vua Lý Huệ Tông, Nguyên Từ Quốc mẫu là phu nhân của Hưng Đạo đại vương Trần Quốc Tuấn.
Trên Facebook cá nhân, vào năm 2023, nhà nghiên cứu Hoàng Tuấn Công dẫn một số từ điển như Từ điển Tiếng Việt (Hoàng Phê-Vietlex), Việt Nam tự điển (Lê Văn Đức), Việt Nam tân tự điển (Thanh Nghị) cho thấy "quốc mẫu" được định nghĩa là "hoàng thái hậu", "mẹ vua".
'Quốc mẫu Hoàng Thị Loan'?
Không phải tới lễ động thổ đền thờ vào ngày 9/2/2026 thì danh xưng "quốc mẫu" dành cho bà Hoàng Thị Loan mới được sử dụng một cách chính thức, ở đây là trong một sự kiện do Ủy ban Nhân dân tỉnh Nghệ An chủ trì.
Khái niệm này đã được đề cập từ lâu.
Nhà nghiên cứu Hoàng Tuấn Công, trong một bài viết trên Facebook cá nhân hồi năm 2023, dẫn sách Hồ Chí Minh, ngôi sao sáng mãi trên bầu trời Việt Nam do Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia xuất bản năm 2004, trong đó tác giả – Giáo sư Vũ Khiêu – giới thiệu bức hoành phi "Quốc mẫu uy nghi".
Tác giả Vũ Khiêu giải thích: "Về bức hoành phi QUỐC MẪU UY NGHI có nghĩa là: Chủ tịch Hồ Chí Minh là lãnh tụ cao nhất của dân tộc ta. Cụ bà thân sinh ra Người xứng đáng là người mẹ chung của Tổ quốc Việt Nam, cho nên dùng chữ Quốc mẫu. Uy nghi là nói về hình dáng uy nghiêm và trang trọng của người."
Các tài liệu chính thống tại Việt Nam cho biết bà Hoàng Thị Loan sinh năm 1868 và mất năm 1901. Bà lấy ông Nguyễn Sinh Sắc, một người từng làm quan, dạy học và làm thầy thuốc. Hai ông bà là thân sinh của ông Hồ Chí Minh.
Trong cuộc đời của mình, bà Hoàng Thị Loan là một người vợ, người mẹ bình thường như bao phụ nữ Việt Nam khác, không có chính tích nào. Sau khi ông Hồ Chí Minh lãnh đạo Đảng Cộng sản lập nên nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và trở thành vị lãnh tụ đầu tiên của nhà nước này, các bậc sinh thành ra ông cũng được chính quyền tôn vinh.
Mộ của bà Hoàng Thị Loan đã được nâng cấp thành một khu khang trang trong khu di tích Kim Liên ở huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An vào thập niên 1980.
Vào tháng 4/2025, Ủy ban Nhân dân tỉnh Nghệ An đã có Tờ trình 3011/TTr-UBND về việc đề nghị có ý kiến về chủ trương lập dự án xây dựng đền thờ bà Hoàng Thị Loan tại khu mộ bà Hoàng Thị Loan, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An, kèm theo Hồ sơ Báo cáo nghiên cứu khả thi. Vào ngày 9/5, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã trả lời, thống nhất chủ trương lập dự án xây dựng đền thờ này. Việc động thổ vào ngày 9/2 vừa qua là từ kế hoạch trên.
Ở Hưng Yên, nguyên quán của bà Hoàng Thị Loan, cũng có nhà thờ bà. Một bức hoành phi với bốn chữ "Quốc mẫu uy nghi" được treo tại nhà thờ ở Hưng Yên, theo hình ảnh trong phóng sự Về Hưng Yên thăm nhà thờ bà Hoàng Thị Loan do Đài Tiếng nói Việt Nam phát vào năm 2021.
Như vậy, có thể thấy rằng dù Đảng Cộng sản Việt Nam chưa có tuyên bố chính thức nào về danh hiệu "quốc mẫu" dành cho bà Hoàng Thị Loan, thì một số tài liệu công khai và nơi thờ tự bà từ lâu đã sử dụng khái niệm này.
Giờ đây, việc Ủy ban Nhân dân tỉnh Nghệ An sử dụng "quốc mẫu" trong một sự kiện chính thức khiến cho việc này được hiểu là quan điểm chính thức, sự tôn xưng chính thức của chính quyền. Do đó, tranh cãi lại nổ ra và trở nên gay gắt hơn.
Nguồn hình ảnh,YouTube Đài Tiếng nói Việt Nam
Chụp lại hình ảnh,Bức hoành phi với bốn chữ 'Quốc mẫu uy nghi' được treo tại nhà thờ bà Hoàng Thị Loan ở Hưng Yên, theo hình ảnh trong phóng sự do Đài Tiếng nói Việt Nam phát vào năm 2021
Tại sao tranh cãi?
Tôn sùng lãnh tụ là một đặc trưng phổ biến trong các nhà nước cộng sản. Tại Việt Nam, ông Hồ Chí Minh là vị lãnh tụ được đề cao tuyệt đối. Các ý kiến phản biện về sự nghiệp, tư tưởng của ông, các thông tin tiêu cực về ông đều không được phép phổ biến.
Lãnh tụ Hồ Chí Minh được tôn vinh, thì mẹ ông được xưng tụng bằng các danh xưng cao quý như "quốc mẫu" là điều có thể hiểu được. Tuy nhiên, chính sự tôn vinh được cho là quá mức ấy – chẳng hạn ông Vũ Khiêu gọi bà Hoàng Thị Loan là "người mẹ chung của Tổ quốc Việt Nam" – đã bộc lộ một mâu thuẫn nội tại trong lòng chế độ và gây nên phản ứng kịch liệt từ nhiều người.
Các dẫn chứng và phân tích ở phần đầu bài viết này cho thấy "quốc mẫu" gắn liền với chế độ phong kiến, nơi vua được coi là thiên tử, còn nhân dân là "thần dân" của thiên tử, đất nước là đất nước của vua.
Trong khi đó, chính quyền cộng sản do ông Hồ Chí Minh lãnh đạo có chủ trương xóa bỏ chế độ phong kiến mà họ coi là thối nát.
Chính vì thế, có nhiều ý kiến cho rằng việc tôn xưng mẹ ông Hồ Chí Minh là "quốc mẫu" là trở lại với tư tưởng phổ quát thời phong kiến. Đây chính là điểm gây ra tranh cãi sau khi hình ảnh từ buổi lễ động thổ đền thờ tại tỉnh Nghệ An lan truyền.
Bình luận về cuốn sách của Giáo sư Vũ Khiêu, ông Hoàng Tuấn Công viết vào năm 2023:
"… GS Vũ Khiêu đã đẩy lùi lịch sử Việt Nam lại hàng trăm năm.
Ông coi Chủ tịch Hồ Chí Minh chẳng khác nào thiên tử, nên gọi thân mẫu cụ Hồ là 'quốc mẫu'. Chỉ khác là thời phong kiến, danh xưng 'quốc mẫu' do thiên tử phong cho mẹ mình; còn nay tôn xưng này do chính GS Vũ Khiêu phong tặng; xưa kia 'quốc mẫu' chỉ có nghĩa là 'mẹ của thần dân', thì nay GS Vũ Khiêu phong hẳn thành 'mẹ chung của Tổ quốc Việt Nam'(!)."
Bình luận về sự kiện động thổ đền thờ mới đây, ông Thái Hạo, một nhà giáo và tác giả sách, viết trên Facebook cá nhân:
"Thời quân chủ/phong kiến, bởi nước là nước của vua, nên mẹ vua mà gọi là quốc mẫu thì cũng là điều hợp lý... Nước ta từ sau 1945, gọi là nước 'Việt Nam Dân chủ Cộng hòa' hay nước 'Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam', là vì nước đã là của dân, không còn của vua hay của riêng một nhà nào nữa. Nay gọi bà Hoàng Thị Loan là 'quốc mẫu', không những trái hẳn với lý tưởng của chủ tịch Hồ Chí Minh và bản chất của nhà nước mới, mà còn gây hiểu lầm rất tai hại trong dân.
Nếu các thế lực nọ kia lợi dụng việc này mà la lớn rằng, 'Việt Nam đang trở lại thời phong kiến!', thì biết ăn nói ra sao?"
Nguồn: BBC
© 2026 | Tạp chí NƯỚC ĐỨC